„PRAGNĘ   ZWYCIĘŻYĆ,

 LECZ JEŚLI NIE BĘDĘ MÓGŁ ZWYCIĘŻYĆ,

NIECH BĘDĘ DZIELNY  W  SWYM WYSIŁKU”1

 

W ostatnich latach naszego wieku wśród wielu ludzi na świecie dojrzewa przekonanie, że wszelka niepełnosprawność jest cząstką naszej rzeczywistości. W tym kontekście ważne staje się podejmowanie różnorodnych problemów ludzi niepełnosprawnych (w tym zajęć ruchowych), których liczba stale wzrasta i obecnie zbliża się do 500 milionów osób w skali światowej.

U podłoża poglądów na rewalidację osób niepełnosprawnych tkwi przekonanie, że najwyższą wartością jest człowiek, również wtedy, gdy jest to jednostka pod jakimś względem niepełnosprawna. 2

Rysunek 1

 

Zachowanie godne wobec kalectwa i własnego zdrowia według Tadeusza Maszczaka wiąże się nierozerwalnie z pełnym i twórczym uczestnictwem w różnych formach aktywności ruchowej, której szczególnymi przejawami są wychowanie fizyczne, sport i rekreacja (rozumiana jako zajęcia o treści ruchowo – sportowej i turystycznej, którym człowiek oddaje się  z własnej chęci w czasie wolnym od obowiązków dla wypoczynku, rozrywki i rozwoju własnej osobowości).

Wszystkie dostępne formy zajęć sportowych i rekreacyjnych, w których osoby niepełnosprawne mogą uczestniczyć, stwarzają korzystne sytuacje nie tylko dla zwalczania przez nie swego kalectwa, ale również dla kompensowania braków zarówno w swoich oczach, jak oczach środowiska, w którym przebywają.3

Znawczyni spraw ludzi kalekich Fabienne Van Roy potwierdza te relacje mówiąc, iż najpiękniejsze kompensacje są związane z rozwojem wartości, jakie nosi się w sobie. Prowadzenie zajęć ruchowych pod kątem przeobrażenia wartości przez stymulowanie rozwoju fizycznego i usprawnienia motorycznego, jest tylko częścią założeń pracy rewalidacyjnej z dziećmi i młodzieżą niepełnosprawną. Zajęcia te spełniają szereg innych zadań, których rodzaj i treść

wynikają z różnego rodzaju upośledzenia dzieci.4

 

DZIECI  GŁUCHE

W pracy rewalidacyjnej z dziećmi głuchymi dynamizowanie wysiłku fizycznego ukierunkowane jest głównie na rozwój mowy artykułowanej. W związku z tym podczas lekcji wychowania fizycznego zwraca się głównie uwagę na ćwiczenia oddechowe, których celem jest wypracowanie spokojnego, nie nasilonego oddechu. Ćwiczenia oddechowe stanowią punkt wyjścia do prowadzenia ćwiczeń głosowych. Równie ważnymi ćwiczeniami są: ćwiczenie  umiejętności rozluźniania mięśni klatki piersiowej oraz narządów fonacyjno – artykulacyjnych. Dąży się również do wzmocnienia mięśni ściany brzusznej, które posiadają istotne znaczenie w toku prowadzonych ćwiczeń artykulacyjnych.5

W pracy rewalidacyjnej z osobami głuchymi rola zajęć ruchowych jest bardzo duża. Zajęcia te pozwalają na rozwijanie zdolności spostrzegania i sensownego rozumienia mowy, mimiki, gestów otoczenia mówiącego. Wpływają na wyrobienie nawyku prawidłowej postawy ciała i wyrównywanie wszelkiego niedorozwoju klaki piersiowej. Rozwijają również zamiłowania do sportu i wszelkich zajęć ruchowych.

Lekcje wychowania fizycznego stwarzają także naturalne sytuacje do rozwoju spontanicznej i inspirowanej ekspresji głosowej. Spontaniczna ekspresja głosowa, obserwowana podczas różnorodnych form aktywności ruchowej uzewnętrznia się najczęściej w spontanicznym śmiechu  i w krótkich nieartykułowanych dźwiękach. Inspirowana ekspresja głosowa, inicjowana przez wychowawcę fizycznego, wyraża się w wymawianiu różnych słów związanych z tokiem zajęć sportowo – rekreacyjnych. Rola zajęć ruchowych z uwzględnieniem ćwiczeń głosowych  jest bardzo duża. Nauczyciel prowadząc takie zajęcia przyczynia się do rozwoju i utrwalenia potrzeby spontanicznej mowy dziecka, która ułatwia dzieciom głuchym nawiązanie kontaktu z dziećmi słyszącymi. Ważnym elementem w zakresie wychowawczego oddziaływania ruchem na dziecko głuche jest przygotowanie go do kontaktu z grupą rówieśników, zwłaszcza słyszących. Dobrą okazję stwarzają ku temu takie zajęcia sportowo rekreacyjne, w toku których dziecko w naturalny sposób dostosowuje swoje zachowanie do wymogów środowiska, wyzwalając swoją aktywność ruchową i emocjonalną. Zajęcia sportowo – rekreacyjne w szkole dla dzieci głuchych stwarzają również  możliwości do osiągnięcia nie tylko umiejętności ruchowych niezbędnych w życiu codziennym i pracy zawodowej, lecz także, a może przede wszystkim  kształtują  określone cechy osobowości i nawyki higieniczno – zdrowotne.6

Myślę, że po przeczytaniu powyższego tekstu nikt nie będzie miał wątpliwości, iż rola zajęć sportowo – rekreacyjnych w pracy rewalidacyjnej z dziećmi głuchymi jest ogromna. Wiedzieć o tym powinni nauczyciele, rodzice, ale również sama osoba niepełnosprawna. Najważniejsze jest, by zachęcić dziecko do uprawiania jakiejkolwiek formy aktywności ruchowej i uświadomić mu, że to jest bardzo ważne dla jego rozwoju fizycznego, jak również psychicznego.

 

DZIECI  NIEWIDOME

Ruch ma duże znaczenie zdrowotne dla każdego człowieka, a tym bardziej dla niewidomego, który ma ograniczone możliwości poruszania się w przestrzeni. Dziecko niewidome pozbawione analizatora wzroku skazane jest na długie godziny bezczynności. Brak wzroku ogranicza swobodę ruchów, bywa bowiem powodem licznych urazów, potęguje skłonność do sedenteryjnego trybu życia. Opóźnienie rozwoju motoryki i lokomocji wynika nie tylko z braku stymulacji wzrokowej ruchu, urazów fizycznych powodujących lęk przed pokonywaniem trudności czy też ograniczonych kontaktów z rówieśnikami. Opóźnienie ruchowe pogłębia często bierność rodziców i wychowawców w dostarczaniu dziecku okazji do ruchu. W wielu przypadkach rodzice nie uświadamiają sobie, iż niewidome dziecko ma takie same potrzeby w zakresie aktywności ruchowej jak dziecko widzące. Nadmierna opiekuńczość lub „chowanie” dziecka przed otoczeniem ograniczają jego możliwości eksploracyjne środowiska, zmniejszają tym samym liczbę bodźców stymulujących aktywność ruchową. W związku z tym rola różnych form aktywności ruchowej w pracy rewalidacyjnej z dziećmi niewidomymi ma duże znaczenie.7

W zajęciach wychowania fizycznego z niewidomymi prowadzi się: gimnastykę, lekkoatletykę, zabawy i gry (przystosowane), narciarstwo i saneczkowanie (zjazdy), pływanie i kajakowanie.8

Na szczególną uwagę zasługują zabawy i gry słuchowe, które sprawiają, iż dzięki subtelnemu wychwytywaniu wrażeń słuchowych dziecko niewidome nabiera większej samodzielności, pewniej orientuje się w terenie i ma dokładniejsze wyobrażenie sytuacji, w jakiej się znajduje. Dzięki zajęciom ruchowym ruchy dziecka niewidomego stają się bardziej skoordynowane. Duży nacisk w ćwiczeniach i zabawach ruchowych kładzie się też na doskonalenie pamięci mięśniowo – kinetycznej i ogólną sprawność ruchową. Zajęcia ruchowe (odpowiednie) wpływają również na rozwój motoryki małej, zwłaszcza na uczynnienie ręki. W poznawaniu przez dziecko otoczenia dużą rolę odgrywa sprawność rąk. Ma ona też duży wpływ na osiągnięcie umiejętności pisania i czytania alfabetem Braille’a.9

         Jak widać aktywność ruchowa dzieci niewidomych ma ogromne znaczenie dla ich właściwego funkcjonowania. Dzieci niewidome, by poznać świat muszą posługiwać się dotykiem, a żeby mogli się nim posługiwać muszą rozwijać mięśnie wszystkich części ciała (rąk, nóg) i właśnie dlatego wszelkie formy zajęć ruchowych są dla nich takie ważne. Zajęcia ruchowe w grupie integracyjnej, w przypadku dzieci niewidomych odgrywają dużą rolę w procesie ich uspołecznienia. 

 

 

DZIECI  UPOŚLEDZONE  UMYSŁOWO

         Rewalidacja upośledzonych umysłowo polega głównie na „przystosowaniu społecznym”. W tym działaniu, zwłaszcza przy głębokim upośledzeniu, największą rolę odgrywa właśnie wychowanie fizyczne, które ułatwia fizjologicznie sprawniejsze posługiwanie się nabytymi umiejętnościami w życiu codziennym i w pracy. Wpływa na lepsze samopoczucie i ogólny stan zdrowia.10

Rewalidacyjne postępowanie z dziećmi upośledzonymi umysłowo w dziedzinie wychowania fizycznego ma charakter zintegrowanych oddziaływań korekcyjno – wychowawczych obejmujących wychowanie społeczne, rozwój funkcji poznawczych i sprawności psychomotorycznych. Wychowanie fizyczne u dzieci upośledzonych umysłowo ma głownie za zadanie kształtowanie koordynacji wzrokowo – ruchowej, rozwijanie pamięci ruchowej, wyrabianie poczucia równowagi. Do podstawowych funkcji wychowania fizycznego należy również kształtowanie nawyków higieniczno – zdrowotnych. Utrwalenie nawyków czystości, porządku i higieny wdraża dziecko upośledzone umysłowo do wykonywania podstawowych czynności domowych, do współżycia z rówieśnikami, rodziną i społeczeństwem. Nauka poruszania się w terenie, zabawy i gry na powietrzu uodporniają organizm dziecka na zmieniające się warunki środowiskowe, wdrażają do czynnego wypoczynku.11

Różnorodne gry i zabawy rekreacyjne, ze względu na duże wartości wychowawcze i kształcące, spełniają doniosłą rolę w pracy z dziećmi upośledzonymi umysłowo. Odpowiednio zmodyfikowane (do poziomu psychoruchowego dziecka upośledzonego) gry i zabawy rekreacyjne przyczyniają się do zmniejszenia obciążeń ruchem uczniów odbiegających od normy poziomem sprawności fizycznej, a jednocześnie są dla nich okazją do spontanicznej ekspresji ruchowej  i emocjonalnej.12

         Zajęcia ruchowe z dziećmi upośledzonymi umysłowo (zwłaszcza z dziećmi upośledzonymi w stopniu głębokim) są bardzo trudne. Pomocne są w tej pracy różne metody m.in.  Metoda Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne.13  Każde forma zajęć ruchowych, która w jakikolwiek sposób pomaga dziecku upośledzonemu jest warta zastosowania, ponieważ prawidłowe funkcjonowanie (fizyczne i psychiczne) dziecka powinno być dla nauczyciela najważniejsze.

         Mówiąc o roli zajęć ruchowych, turystyki i rekreacji nie można zapomnieć o Olimpiadach Specjalnych, które są nadzieją i szansą dla osób niepełnosprawnych. Wydaje mi się, że najodpowiedniejsze będą tu słowa rodziców dziecka niepełnosprawnego, które w pełni obrazują wartości, jakie niesie dla ich dzieci sport i uczestnictwo w ruchu olimpiad specjalnych: „Idea olimpiad specjalnych to piękna i szlachetna myśl, wpływająca na rozwój fizyczny i intelektualny dzieci upośledzonych umysłowo. Pomaga im znaleźć się w społeczeństwie i społeczeństwu poznać problemy tych dzieci. Pomaga także rodzicom wymienić doświadczenia wychowawcze”.14

Największym jednak walorem olimpiad specjalnych jest to, że każde dziecko ma tu szansę na sukces – żadne nie czuje się gorsze, słabsze, czy „inne”. Wszyscy są sobie równi, a co najważniejsze każde z nich jest traktowane z szacunkiem i godnością na jaką zasługuje.

Uczestnictwo dzieci niepełnosprawnych w olimpiadach wpływa pozytywnie  na wzrost ich zainteresowania sportem. Oto wypowiedź jednej z matek: „Dziecko moje poprzez uczestnictwo w treningach i zawodach dowiedziało się o wielu dyscyplinach sportowych i umie je nazwać. Ogląda programy telewizyjne pokazujące transmisję z zawodów sportowych, interesując się ich przebiegiem. Najczęściej ogląda transmisje z olimpiad specjalnych, gdzie startują jej rówieśnicy i ona sama”. 15

        

Rysunek 2

 

Jak widać Olimpiady specjalne i związane z nimi treningi wpływają na rozpowszechnianie sportu  wśród dzieci niepełnosprawnych, ale również i wśród innych. Może dzięki Olimpiadom Specjalnym ukazana będzie ogromna rola sporu w  życiu każdego człowieka, nie tylko niepełnosprawnego? Miejmy nadzieję, że środki masowego przekazu postarają się zwracać więcej uwagi na rozpowszechnianie sportu i turystyki wśród ludzi, ponieważ nasze społeczeństwo jest „nieruchliwe”.

 

         Szeroko pojęta aktywność sportowo – rekreacyjna stwarza korzystną sytuację edukacyjną nie tylko dla niwelowania przez osoby niepełnosprawne swego inwalidztwa, lecz służy także przeobrażaniu wartości, a tym samym pomnażaniu szans na pełniejsze ich uczestnictwo w życiu społecznym. Jeden z niepełnosprawnych narciarzy wyznał: „Kiedy jeżdżę na nartach, mogę przeżywać te same emocje jakich doznawałem przed wypadkiem /.../. Dla mnie ważniejsze od wyniku sportowego jest oderwanie się  od wózka”. 16

 

ROLA TURYSTYKI  OSÓB  NIEPEŁNOSPRAWNYCH

Turystyka jest sposobem bycia każdego współczesnego człowieka, który opuszcza czasowo miejsce stałego zamieszkania w różnych celach. Rola turystyki w życiu osób niepełnosprawnych jest bardzo duża. Turystyka daje: możliwość poznania najbliższej okolicy, regionu i innych części kraju, spotkania z kulturą, sztuką zabytkami i obiektami współczesnej architektury, szacunek do przyrody, pamiątek historycznych, sztuki ludowej  i do ludzi ją tworzących. W

 

  Rysunek 3

trakcie imprez krajoznawczo – turystycznych, o różnym charakterze są realizowane cele wychowawcze, które pomagają uczniom niepełnosprawnym lepiej funkcjonować w otaczającej rzeczywistości. Do tych celów wychowawczych można zaliczyć następujące: pomoc i wzajemna życzliwość, kształtowanie norm współżycia społecznego, wyrabianie prawidłowych nawyków bezpiecznego zachowania i poruszania się w obcym środowisku, samoobsługa, przygotowywanie posiłków i wiele innych. Sprawą nadrzędną jest pokazanie dzieciom lepszych i piękniejszych stron życia, rozbudzanie potrzeby poznania, rozwijanie zainteresowań, propagowanie ciekawych form spędzania wolnego czasu dla całej rodziny. Takie założenia w pracy turystycznej pozwalają na wielozmysłowe  odbieranie przez osoby niepełnosprawne bodźców zewnętrznych i na tej podstawie kształtowanie abstrakcyjnych dla nich pojęć geograficznych, historycznych i kulturowych. Dzieci niepełnosprawne mogą brać udział w różnych formach działalności turystycznej takich jak: wycieczki tematyczne, wielodniowe wycieczki, letnie obozy wędrowne, biwaki, zimowiskach, spotkaniach z ciekawymi ludźmi, lekcjach pokazowych w muzeach, galeriach, centrach ekologicznych.17

Turystyka dla osób niepełnosprawnych może być  czynnikiem przeciwdziałającym hipokinezji (niedoborowi ruchu), wpływając pozytywnie na poprawę ich stanu zdrowia  poprzez wspomaganie procesów odnowy, regeneracji, a czasem nawet kompensacji uszkodzonych funkcji organizmu. Ma ona także duże znaczenie terapeutyczno – wychowawcze łagodzące skutki kalectwa. Wysiłek związany np. z udziałem w wycieczce mobilizuje do pokonywania słabości, zwiększa wiarę we własne siły, zachęca do zmierzenia się z trudnościami, podejmowania nowych wyzwań, osiągania coraz trudniejszych celów, usuwa napięcia, stresy oraz stany frustracji związane z kalectwem i poczuciem ograniczenia własnych możliwości.

Wycieczka, czy inna forma turystyki (biwak, rajd) jest dla dzieci sprawnych inaczej okazją do nawiązania bliższych kontaktów z rówieśnikami, pokazania się z innej, nieznanej strony. Chłopiec niewidomy może grać na gitarze uatrakcyjniając wieczorne ognisko swoim występem. W innych niż szkolna ławka warunkach może się stać atrakcyjnym partnerem do zabawy, aprobowanym przez kolegów członkiem grupy. Turystyka ze swoimi funkcjami: rekreacyjną, usprawniającą, kształcącą, wychowawczą i społeczną może stać się wyjątkowym „narzędziem” w ręku nauczyciela wspomagającym proces integracji społecznej dzieci niepełnosprawnych z ich zdrowymi rówieśnikami.18

         Rola zajęć ruchowych, turystyki i rekreacji w pracy rewalidacyjnej jest bardzo duża - myślę, że chociaż część dowodów na potwierdzenie tego zawarłam w tej pracy.

Kończąc chciałabym zwrócić uwagę na to, iż niepełnosprawni nie tylko mają prawo do uprawiania sportu, ale mogą konkurować z ludźmi pełnosprawnymi, stając się przykładem dla innych, podnosząc ich motywację i wiarę w sukces. Dzięki aktywności ruchowej odnoszą korzyści natury fizjologicznej i psychicznej. 

Poprzez ruch w różnym stopniu niwelujemy lub zmniejszamy wadę danego narządu lub jego funkcji i przez to przyczyniamy się do formowania pełniejszej koncepcji samego siebie. Potwierdza to stanowisko Wiktor Degi, który mówi, że ruch jako lek nie ma substancji ani opakowania. Substancją tego leku jest pomysł zrodzony z nauki i doświadczenia. Jego podanie wymaga prawdziwego mistrzostwa. Przekazanie go osobom niepełnosprawnym, wraz z osobowością i sercem, czyni ten lek niezastąpionym.19

Praca wychowawcy fizycznego z dziećmi niepełnosprawnymi wymaga zintegrowania działań różnych kręgów wychowawczych: rodziny, szkoły, środowiska lokalnego. Finalnym efektem tak rozumianej działalności sportowo – rekreacyjnej powinno być wytworzenie u wychowanków afirmatywnej postawy wobec własnego zdrowia i własnej sprawności fizycznej oraz kształtowania umiejętności przekazywania tych wartości innym. Efekty te osiągnąć można między innymi poprzez lansowanie takich form aktywności ruchowej, które mogą być uprawiane przez osoby niepełnosprawne w ciągu całego życia („sporty permanentne”). Ich głównym celem powinno być wychowanie do kultury czasu wolnego. Tak rozumiane wychowanie fizyczne powinno stać się trwałym elementem stylu życia dzieci i młodzieży niepełnosprawnej .20

 

MOJE  DOŚWIADCZENIA  Z  PRACY Z DZIECKIEM NIEPEŁNOSPRAWNYM.

Pracowałam z chłopcem z Zespołem Downa i wprowadzałam również elementy zajęć ruchowych i turystyki. Wiem z własnego doświadczenia, że rola ich jest ogromna. Chłopiec bardzo potrzebował wyjścia na salę gimnastyczną, siłownię czy boisko szkolne. Zajęcia te pozwalały na (w pewnym stopniu) wyładowanie negatywnych emocji, ale (co uważam za ważniejsze) pozwoliły na wzmocnienie wzajemnego zaufania między mną a chłopcem. Wiele ćwiczeń musieliśmy wykonywać razem. Chłopiec musiał mi zaufać, aby np. nie upaść. W trakcie zajęć ruchowych na twarzy chłopca widać było tak ogromną radość i uważam, że to jest nagrodą dla nauczyciela i tu widać wielką wartość sporu, ponieważ  szczęście dziecka jest najważniejsze. W pracy indywidualnej z dzieckiem niepełnosprawnym intelektualnie zajęcia ruchowe pozwalają na wzmocnienie więzi łączącej dziecko i nauczyciela.

Byłam z chłopcem i dziećmi pełnosprawnymi na wycieczce. Pierwszą sprawą, którą zauważyłam jest wzajemna integracja dzieci, ale również radość malująca się na twarzy chłopca, gdy mógł się z innymi dziećmi bawić, jeść, tańczyć. Chłopiec poznawał nową okolicę, był trochę zdenerwowany (wystraszony nowym otoczeniem), ale bardzo dobrze się bawił. Przez zabawę do wiedzy - tak to wyglądało w przypadku chłopca.

Jedno jest pewne, iż wszelkie formy aktywności ruchowej w życiu dziecka niepełnosprawnego są bardzo istotne, gdyż pozwalają jemu na „otwarcie się” na świat. Dziecko uczy się okazywać emocje, ale również uczy się je wyładowywać w pozytywny sposób.

Uważam, że każdy człowiek - czy to sprawny, czy nie - powinien korzystać z wszelkich form aktywności fizycznej i rola ich w życiu powinna być większa niż jest w dzisiejszych czasach. Może ludzie kiedyś to zrozumieją.

 

Wszystkie rysunki pochodzą z książki - Z. Żukowska: Ja –  zdrowie    ruch.  Poradnik   dla   młodzieży,   rodziców   i    nauczycieli.   Warszawa 2000.

 

BIBLIOGRAFIA

1. Pedagogika rewalidacyjna. Hulek A., Warszawa 1980.

 

2. Jaszczur Z., Sprawni – Razem.   „Wychowanie  Fizyczne  i  Zdrowotne”  1995

nr 4.

3. Ja –  zdrowie    ruch.  Poradnik   dla   młodzieży,   rodziców   i    nauczycieli.              

         Żukowska Z., Warszawa 2000.

4. Bogdanowicz M., Kisiel B., Przasnyska M.,  Metoda  Weroniki  Sherborne  w 

terapii i  wspomaganiu rozwoju dziecka. Warszawa 1994.

5. Poznacka W., Paszkowska A., Olimpiady Specjalne w Polsce. „Wychowanie 

Fizyczne i Zdrowotne” 1999 nr 2.

6. Dąbrowska  A.,  Dąbrowski A.,  Fair   play   w   sporcie   niepełnosprawnych.

„Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne” 1995 nr 4.

7. Ślężyński   J.,    Żeglarskie    przygody    niepełnosprawnych.    „Wychowanie

Fizyczne i Zdrowotne” 1998 nr 3.

8. Berg  A.,  Martyniec  W.,    Sport   osób   niepełnosprawnych.   „Wychowanie

Fizyczne i Zdrowotne” 1999 nr 3.

9. Maszczak  T.,   Sport   dla   wszystkich. „Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne”

1998 nr 1.

10. Nowacka  S.,  Sport  szansą  niepełnosprawnych.  „Wychowanie  Fizyczne i

Zdrowotne” 1998 nr 1.

11. Liepelt A., Jaroszewski P., Królak A., Tenis na wózkach dla dzieci  w szkole,

w domu i w klubie. „Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne” 1999 nr 5.

12. Staniszewski T., Gry i zabawy w rewalidacji dzieci głuchych.  „Wychowanie

Fizyczne i Zdrowotne” 1992 nr 5.

13. Laurish  H.,   Sport   a  integracja  osób  niepełnosprawnych.  „Wychowanie

Fizyczne i Zdrowotne” 1993 nr 4.

 



1 Słowa wypowiadane podczas ceremonii otwarcia każdych igrzysk specjalnych.

2 T. Maszczak, W. Poznecka, Niepełnosprawni razem z nami, W: Z. Żukowska (red.), Ja – zdrowie – ruch. Poradnik dla młodzieży, rodziców i nauczycieli, Warszawa 2000, s.59

3 Z. Jaszczur, Sprawni – Razem, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1995 nr 4, s.160

4 T. Maszczak, Wychowanie fizyczne w służbie dzieciom specjalnej troski, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1992 nr 5, s. 157

5 T. Maszczak, Wychowanie fizyczne w służbie dzieciom specjalnej troski, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1992 nr 5, s. 157

6 T. Maszczak, Wychowanie fizyczne w służbie dzieciom specjalnej troski, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1992 nr 5, s. 157 - 158

7 T. Maszczak, Wychowanie fizyczne w służbie dzieciom specjalnej troski, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1992 nr 5, s. 158

8 J. Dziedzic, Wychowanie fizyczne w procesie rewalidacji, W: A. Hulek (red.), Pedagogika rewalidacyjna, Warszawa 1980, s. 400

9 T. Maszczak, Wychowanie fizyczne w służbie dzieciom specjalnej troski, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1992 nr 5, s. 158

10 J. Dziedzic, Wychowanie fizyczne w procesie rewalidacji, W: A. Hulek (red.), Pedagogika rewalidacyjna, Warszawa 1980, s. 403

11 T. Maszczak, Wychowanie fizyczne w służbie dzieciom specjalnej troski, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1992 nr 5, s. 158 - 159

12 T. Maszczak, Wychowanie fizyczne w służbie dzieciom specjalnej troski, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1992 nr 5, s. 159

13 patrz: M. Bogdanowicz, B. Kisiel, M. Przasnyska, Metoda Weroniki Sherborne w terapii i wspomaganiu rozwoju dziecka, Warszawa 1994.

14 W. Poznacka, A. Paszkowska, Olimpiady Specjalne w Polsce, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1999 nr 2, s.57

15 W. Poznacka, A. Paszkowska, Olimpiady Specjalne w Polsce, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1999 nr 2,  s. 57

16 T. Maszczak, W. Poznecka, Niepełnosprawni razem z nami, W: Z. Żukowska (red.), Ja – zdrowie – ruch. Poradnik dla młodzieży, rodziców i nauczycieli, Warszawa 2000, s. 62

 

17 A. Głownikowska, Turystyka niepełnosprawnych. 35 lat pracy turystycznej w SOSW. -       

    www.sosw.oeiizk.waw.pl/podstaw/turys.htm - 2002.03.02

18 T. Maszczak, W. Poznecka, Niepełnosprawni razem z nami, W: Z. Żukowska (red.), Ja – zdrowie – ruch. Poradnik dla młodzieży, rodziców i nauczycieli, Warszawa 2000, s. 72

19 T. Maszczak, Wychowanie fizyczne w służbie dzieciom specjalnej troski, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1992 nr 5, s. 161

20 T. Maszczak, Wychowanie fizyczne w służbie dzieciom specjalnej troski, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1992 nr 5, s. 161